Bij het naderen van het Withuis onthult een klein, opengewerkt plaatje in het hekwerk, met een afbeelding van een inktpot en een ganzenveer, dat de opdrachtgever, Jef Mennekens, een literator was, met name een dichter, kinderboekenschrijver en toneelschrijver. Langs de as van de gevel herinnert de inscriptie Withuis (Wit Huis), met zijn strakke lijnen, aan zijn Vlaamse afkomst.
Jef Mennekens, geboren in Herentals in 1877, voltooide zijn middelbare schoolopleiding aan het Athénée Royal de Bruxelles (1892-1895), waar hij zich aansloot bij Help U Zelf, een studentenvereniging van Vlaamse studenten die het gebruik van het Nederlands aanmoedigde en bevorderde even als de rechten van het Vlaamse volk verdedigde. Het was ook aan het Athénée dat zijn schrijftalent aan het licht kwam en waar hij een hechte vriendschap sloot met Herman Teirlinck (1879-1967), die een van de leidende figuren in de heropleving van de Vlaamse literatuur zou worden.
Op zestienjarige leeftijd werd hij lid van de Brusselse kunstenaarsvereniging De Distel, waar hij zijn gedichten voordroeg en succes boekte met zijn gepassioneerde voordracht van zijn Epos der Franskiljons, een satire gericht tegen de Franstalige elite van België (de Franskiljons) die destijds de politiek en cultuur domineerden.
In 1895 trad Mennekens in dienst van het bestuur van Sint-Jans-Molenbeek, een gemeente die toen een snelle groei doormaakte. Hij bekleedde er verschillende functies voordat hij in 1923 werd benoemd tot gemeentesecretaris, de hoogstgeplaatste ambtenaar in de gemeente, die alle administratieve diensten onder het gezag van het College van Burgemeester en Schepenen aanstuurde. Het burgemeesterschap werd destijds bekleed door de liberaal Louis Mettewie (1855-1942). Vanaf 1921 gaf hij een cursus bestuurskunde in het Nederlands en publiceerde hij verschillende bestuurlijke werken in het Nederlands, waarmee hij voor het eerst een nieuwe generatie Vlaamse ambtenaren van naslagwerken in hun eigen taal voorzag. In Molenbeek zette hij zich er ook voor in om ouders te overtuigen hun kinderen naar Nederlandstalige scholen te sturen.
Als fervent theaterliefhebber, met name van amateurtheater, richtte hij in 1908 in Jette de toneelgroep “De Violier” op, een Nederlandstalige amateurtheatergroep. Hij was toneelschrijver en dichter en leverde ook bijdragen als theatercriticus aan verschillende vakbladen. In het interbellum werden zijn toneelstukken regelmatig opgevoerd in het Koninklijk Vlaams Theater (KVS).
Als Vlaming met liberale neigingen nam hij altijd een gematigd standpunt in, met name tijdens de Eerste Wereldoorlog, en distantieerde hij zich van de “Flamenpolitik”, een strategie van de bezettingsmacht om het Belgische volk te verdelen door bestaande taalkundige spanningen uit te buiten en het land te germaniseren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef Mennekens trouw aan dit standpunt. In 1942 legden de bezettingsmachten de oprichting van Groot-Brussel op, een grote agglomeratie die de 19 Brusselse gemeenten samenvoegde tot één, met een collaborerende wethoudersraad onder leiding van een Vlaamse nationalistische burgemeester. In deze nieuwe organisatie accepteerde Mennekens de functie van districtschef, een administratieve rol, voornamelijk om te voorkomen dat deze zou worden bekleed door een vertegenwoordiger van de Nieuwe Orde, een fascistische ideologische beweging die de Belgische democratie wilde vervangen door een regime geïnspireerd op het nationaalsocialistische model, waarvoor hij geen sympathie voelde. Het was waarschijnlijk deze beslissing, die in bepaalde verzetskringen verkeerd werd geïnterpreteerd, die leidde tot doodsbedreigingen aan zijn adres en vervolgens, op 26 maart 1943, tot zijn executie voor zijn huis door een gewapende partizaan, een communistische verzetsstrijder van de gewapende vleugel van het Onafhankelijkheidsfront.
In 1900 trouwde Jef Mennekens in Laeken met Hermine Jonckheere, geboren in 1875. Uit dit huwelijk werden drie kinderen geboren: Frieda (1901), Herman (1903) en later Daisy (1915). In 1926, toen het gezin aan de Édouard Faesstraat 69 in Jette woonde, werd besloten om te gaan bouwen aan de Charles Woestelaan, een nieuw aangelegde laan die de belangrijkste verkeersader van de Albertwijk werd en een belangrijk symbool van een snel veranderende gemeente.
Voor de bouw van zijn huis gaf Jef Mennekens de opdracht aan Joseph Diongre (1878-1963), een architect en persoonlijke vriend. Na een opleiding in tekenen en architectuur aan de Brusselse Academie en diverse stages, maakte Diongre een studiereis naar Nederland, waar hij onder de indruk raakte van het werk van Hendrik Petrus Berlage, een van de vroege voorstanders van functionalisme.
Vóór de Eerste Wereldoorlog bouwde hij talloze huizen voor de lagere middenklasse in uiteenlopende stijlen, van neorenaissance tot art nouveau. Zijn periode tussen de twee wereldoorlogen kenmerkt zich door eclecticisme. 
Schommelend tussen art deco, regionalisme en gematigd modernisme, bouwde hij veel betaalbare woningen. Tijdens de aanleg van een kleine tuinstad in Sint-Jans-Molenbeek in 1922-1923 leerden Diongre en Mennekens elkaar kennen[1]. Vervolgens werkten de twee mannen opnieuw samen aan diverse projecten in Molenbeek[2], waaronder in 1931 de bouw van de Sint-Johannes de Doperkerk in het hart van de gemeente. Later onderscheidde Diongre zich nogmaals met de bouw van het Nationaal Radio-instituut in Ixelles (1935-1938) en het gemeentehuis van Sint-Lambrechts-Woluwe (1935-1939).
Voor liefhebbers van Art Deco is het Withuis te huur…
Gerestaureerd, door een architect ontworpen huis – 5 slaapkamers met tuin | Le Lion Real Estate
Het Withuis, met zijn opvallende samenspel van gepleisterde volumes en felgekleurde raam- en deurkozijnen, vertegenwoordigt een van de hoogtepunten in Diongres carrière en getuigt van de openheid van de opdrachtgever voor moderniteit. Het lijkt er ook op dat een eerste ontwerp voor een traditioneel burgerlijk huis door Jef Mennekens werd afgewezen[3]. Voor het Withuis ontwierp de architect ook het meubilair, de verlichting en de glas-in-loodramen, waarvan de uitvoering werd toevertrouwd aan glasatelier F. Crickx, terwijl de wanddecoratie werd verzorgd door de Nederlandse schilder Vreedenburgh.
In december 1927 kon het gezin hun nieuwe huis betrekken. Het bestond toen uit het echtpaar Mennekens, beiden in de vijftig, en hun dochters; hun zoon was inmiddels getrouwd. Volgens de familiegeschiedenis verstopte Hermine Mennekens, wanneer Joseph Diongre zijn bezoek aankondigde, snel een groot aantal snuisterijen, aangezien de architect een minimalistische stijl prefereerde. Later gaven de Mennekens Diongre opnieuw de opdracht om de villa’s Flikketer (1936) en Populierke (1938) in Knokke-Heist te ontwerpen, waar het gezin nog vele jaren zou blijven wonen[4]. In 1937 trouwde Daisy met Pierre Maistriaux (1914-1997). Het jonge paar vestigde zich in Withuis, waar het gezin al snel groeide met de geboorte van Sylvia in 1938 en Christiane in 1940.
De kinderen van Jef en Hermine Mennekens verzameld voor het huis, 1935.
Van links naar rechts, achterste rij: Yvonne Truyens, Hermans vrouw, Daisy, Herman en Frieda.
Voorste rij, links: Hermans zoon, Jef.
(Collectie Herman Mennekens)
Ten tijde van de moord op Jef Mennekens in 1943 bevond zijn vrouw zich in de hal met hun twee dochters, waarvan de oudste op het punt stond te vertrekken. Geschrokken door het geluid van het schot rende Frieda het huis uit, zette een paar stappen op de stoep en stormde schreeuwend terug naar binnen. Daisy kwam vervolgens naar buiten en wierp zich op het lichaam van haar vader, dat voor het huis lag[5]. Een tragedie die de familiegeschiedenis tekende…
Hermine Mennekens overleed in 1952. Daisy en Pierre Maistriaux-Mennekens woonden in het huis tot hun respectievelijke sterfgevallen, met uitzondering van een periode van negen jaar tussen 1946 en 1955. In 1987 vertrouwden ze de restauratie van de buitenkant toe aan architectenbureau TRIO. De weduwe Daisy Maistriaux-Mennekens, diep gehecht aan Withuis en aan de herinnering aan haar ouders, bleef er wonen. Men kon haar vaak bij het raam van de woonkamer zien zitten. Haar grootste wens was om haar laatste dagen in dit huis, zo vol herinneringen, te kunnen doorbrengen… Deze wens werd vervuld, met de steun van haar familie, toen ze er in 2018 op 103-jarige leeftijd overleed.
Het Withuis voor en na restauratie
Het huis werd vervolgens te koop aangeboden en in 2019 gekocht door de huidige eigenaar. Hij ontdekte het min of meer bij toeval, voelde meteen de rijke geschiedenis ervan en was ontroerd dat het bijna een eeuw lang in dezelfde familie was gebleven. Getroffen door het contrast tussen de bijna constructivistische gevel en het interieur, een warme en uitnodigende oase met gedurfde polychromie, beschouwt hij dit type huis als een kunstwerk, een gedeeld erfgoed waarvan hij slechts de tijdelijke beheerder is, belast met de taak het te behouden en door te geven aan toekomstige generaties. Meer dan vijf jaar administratieve procedures waren nodig voordat de renovatie kon beginnen, maar de eigenaar erkent dat de autoriteiten nu een zekere flexibiliteit tonen bij het aanpassen van monumentale panden aan de eisen van het hedendaagse leven en prijst de expertise van de vakmensen die aan het project hebben gewerkt. Het resultaat voldoet aan zijn verwachtingen en het huis is klaar om zijn nieuwe bewoners te verwelkomen!
Het verhaal gaat verder…
Cécile Dubois
Cécile Dubois, geboren in Brussel en afgestudeerd in geschiedenis, is voorzitter van de Brussels Art Deco Society en auteur van diverse boeken over Art Nouveau en Art Deco (uitgegeven door Racine).
Ze organiseert de jaarlijkse Art Nouveau en Art Deco beurs in Schaerbeek.
Deze maand is Cécile onze allereerste gastschrijfster.
We danken haar hartelijk voor haar uitstekende bijdrage.
[1] Sociale huisvesting in “Cité Diongre”, Begijnstraat, Sint-Jans-Molenbeek.
[2] Joseph Diongre bouwde ook het volgende in Sint-Jans-Molenbeek: een complex van sociale woning-gebouwen in de maritieme wijk (François Musstraat, Gabrielle Petitstraat, Dubrucqlaan, Scheldestraat en Rotterdamstraat) (1924); het sociale wonig-gebouw “Cour Saint-Lazare”, Edmond Bonehillstraat en Louis De Gunststraat (1927); het sociale woningbouwcomplex “Cité Van Hemelrijck”, tussen de Onafhankelijkstraat en de Groeninghestraat (1930); Sint-Johannes de Doperkerk, Sint-Jan-Baptistvoorplein (1930); en de Gemeenteschool Jef Mennekens (1932).
[3] Jos Vandenbreeden & Linda Van Santvoort, architect Joseph Diongre architecte. Een huis, een kerk en een geluidsfabriek/Une maison, une église et une usine à sons, Bruxelles/Brussel, Brussel, Sint-Lukasarchief, 1989, p. 18.
[4] Gelegen aan de Jef Mennekenslaan 10 en 12 in Knokke-Heist, werden ze gesloopt – https://inventaris.onroerenderfgoed.be/themas/7222 https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/58665.
[5] Getuigenis van Daisy Maistriaux-Mennekens, verzameld door André Dartevelle, in À mon père résistant 2 – Ignace Lapiower, partisan armé, een documentaire geregisseerd door André Dartevelle, België, 1995.
Leave a Reply